Nhạc sư Ba Đợi (tên thật là Nguyễn Quang Đại) được tôn vinh là bậc Tiền hiền, Hậu tổ có công khai sáng và phát triển nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ. Với vốn hiểu biết sâu rộng về nhạc lễ và nhã nhạc cung đình Huế, ông đã truyền dạy và hệ thống hóa các bài bản âm nhạc tài tử lưu truyền qua nhiều thế hệ. 35Express xin cùng bạn đọc nhìn lại cuộc đời, sự nghiệp mẫu mực và những cống hiến đáng trân trọng của Nhạc sư Ba Đợi.
Ông tổ của nghề đờn ca tài tử là ai?
Nhạc sư Ba Đợi (Nguyễn Quang Đại) nguyên là quan nhạc cung đình triều Nguyễn, người có công đầu trong việc truyền bá âm nhạc truyền thống vào phương Nam và sáng lập phong trào Đờn ca tài tử Nam Bộ.
Sau biến cố lịch sử năm 1885, ông xuôi về phương Nam định cư tại vùng đất Long An, Cần Đước. Tại đây, ông dành trọn tâm huyết chỉnh lý, cải biên các điệu thức cung đình và đào tạo nên nhiều thế hệ nhạc sư tài hoa cho nền âm nhạc dân tộc.
| Thông tin cá nhân | Chi tiết |
|---|---|
| Tên đầy đủ | Ông tổ của nghề đờn ca tài tử |
Đây là loại hình nghệ thuật của đàn và ca, do những người bình dân, thanh niên nam nữ nông thôn Nam Bộ hát ca sau những giờ lao động. Đờn ca tài tử xuất hiện hơn 100 năm trước, là loại hình diễn tấu có ban nhạc gồm bốn loại là đàn kìm, đàn cò, đàn tranh và đàn bầu (gọi là tứ tuyệt), sau này, có cách tân bằng cách thay thế độc huyền ầm bằng cây guitar phím lõm. Những người tham gia đờn ca tài tử phần nhiều là bạn bè, chòm xóm với nhau. Họ tập trung lại để cùng chia sẻ thú vui tao nhã nên thường không câu nệ về trang phục…
Ông tổ của nghề đờn ca tài tử là ai?
Nhắc đề đờn ca tài tử thì không ai không biết đến nghệ sỹ Cao Văn Lầu, ông được mệnh danh là ông tổ của nghề đờn ca tài tử với bài Dạ Cổ Hoài Lang đi vào lòng người từ 100 năm trước cho tới tận bây giờ.
Cao Văn Lầu thường gọi Sáu Lầu, (22 tháng 12 năm 1892 – 13 tháng 8 năm 1976) là một nhạc sĩ và là tác giả bài “Dạ cổ hoài lang”, một bài ca độc đáo và nổi tiếng nhất trong nghệ thuật cải lương Việt Nam.
Năm 23 tuổi (1913), Cao Văn Lầu vâng lệnh cha mẹ đi cưới vợ, đó là cô Trần Thị Tấn (1899-1967), một cô gái nết na ở điền Tư Ô (Chung Bá Khánh).
Khoảng thời gian này, ông sáng tác được một bản ngắn mang tên Bá điểu, sau đổi lại Thu phong, gồm tám câu nhịp bốn. Sau nữa, bản nhạc này được soạn giả Trịnh Thiên Tư đặt thêm lời ca và có tên mới là Mừng khi gặp bạn.
Vợ ông đã ba năm mà vẫn chưa có dấu hiệu thai nghén, theo tục xưa, cha mẹ buộc ông phải trả vợ về nhà cha mẹ ruột. Không thể trái lời, ông đành trả vợ về bên ngoại nhưng hễ có dịp chơi đờn ở đám tiệc là ông ghé về thăm vợ, có bao nhiêu tiền ông đưa cho bà hết. Tiễn ông về, bà phải nhìn cho đến khi bóng ông khuất dạng mới thôi. Thời gian đó, mỗi đêm người ta lại thấy ông Sáu Lầu ngồi ôm đờn thẫn thờ và không lâu sau Dạ cổ hoài lang ra đời.
Do quá nhớ thương, thi thoảng vợ chồng ông vẫn lén lút gặp nhau. Sau, vợ ông thụ thai, hai người lại được xum họp. Sau đó hai ông bà sinh được 7 người con (5 trai, 2 gái).
Năm 1917, ông sáng tác thêm một khúc gồm 22 câu, theo một chủ đề của thầy Nhạc Khị đề xướng là “Chinh phụ vọng chinh phu” (chủ đề được rút ra từ bản Nam ai “Tô Huệ chức cẩm hồi văn”) nhưng chưa kịp sửa chữa và trình thầy thì gặp nghịch cảnh đau lòng. Khoảng một năm sau, trong tâm trạng nhớ thương vợ, bản nhạc trên được đem ra soạn lại.
Tết Trung thu năm Mậu Ngọ (15 tháng 8 âm lịch, nhằm ngày 19 tháng 9 năm 1918), ông cùng các bạn đến thăm thầy, luôn tiện trình bày bản nhạc chưa có tên trên. Nghe xong, thầy Nhạc Khị hết sức khen ngợi.
Đêm đó có nhà sư Nguyệt Chiếu cùng tham dự, thầy Nhạc Khị liền nhờ nhà sư đặt tên cho bản nhạc. Nhà sư nói:”… tuy nhạc và lời ca còn vài điểm bất nhất, nhưng cái chung vẫn diễn tả được tâm tư của nàng Tô Huệ.Vậy cứ theo tích này mà đặt tên cho bài là “Dạ cổ hoài lang” (Nghe tiếng trống đêm nhớ chồng). Kể từ đêm đó, bài ca này được loan truyền nhanh chóng.
Xem thêm: Ông già Noel là ai? Chi tiết cụ thể về thánh Nicholas
Những hoạt động bảo tồn di sản mới nhất năm 2026 của nghệ thuật Đờn ca tài tử
Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ tiếp tục được các thế hệ nghệ nhân gìn giữ và phát huy sức sống mãnh liệt. Nhiều hoạt động tưởng niệm trang trọng được tổ chức nhằm tri ân công đức khai sáng của Nhạc sư Ba Đợi.
Lễ húy kỵ và các chương trình giao lưu nghệ thuật truyền thống
Vào đầu năm 2026, các tỉnh thành Nam Bộ long trọng tổ chức lễ giỗ Nhạc sư Nguyễn Quang Đại kết hợp biểu diễn nghệ thuật. Sự kiện quy tụ đông đảo nghệ nhân tài tử khắp mọi miền về tề tựu.
- Tổ chức lễ húy kỵ Nhạc sư Ba Đợi tại Di tích Đình Vạn Phước kết hợp giao lưu biểu diễn đờn ca tài tử.
- Thực hiện chương trình nghệ thuật Tơ Đồng Hậu Tổ – Di sản và Tiếp nối nhằm tái hiện hành trình gìn giữ di sản.
- Trao tặng bằng khen và vinh danh những nghệ nhân có nhiều đóng góp xuất sắc trong việc truyền dạy các bài bản cổ.
Đẩy mạnh công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể UNESCO
Các địa phương khu vực đồng bằng sông Cửu Long triển khai nhiều đề án thiết thực nhằm đưa âm nhạc tài tử đến gần hơn với giới trẻ. Phong trào đờn ca tài tử phát triển sâu rộng trong đời sống cộng đồng.
- Thành lập và hỗ trợ kinh phí hoạt động cho các câu lạc bộ đờn ca tài tử tại cơ sở.
- Đưa các bài bản tài tử cơ bản vào chương trình ngoại khóa tại hệ thống trường học địa phương.
- Khuyến khích thế hệ trẻ học tập kỹ năng sử dụng các loại nhạc cụ truyền thống như đờn kìm, đờn tranh và đờn bầu.
